Perkembangan Tafsir dan Mufasir Turki pada Masa Kesultanan Turki Utsmani
Keywords:
Ottoman Tafsir; Huzur Dersleri; Ottoman Mufassirs.Abstract
This study examines the intellectual and institutional development of the Qur'anic exegetical tradition (tafsir) in the Ottoman Empire (1299–1922), highlighting tafsir as a core discipline within the madrasa curriculum since the establishment of the Iznik Madrasa (1331). While preserving the authority of classical works such as al-Bayḍāwī’s tafsir, the tradition also developed methodologically through ḥāšiya (glosses) and šarḥ (commentaries) as instruments of scholarly verification (taḥqīq) within the framework of Sunni-Maturidi theology and the Hanafi legal school. Exegetical authority was reinforced through the Huzur Dersleri, an academic forum held before the Sultan that functioned as both scholarly engagement and theological legitimation of state policies. In the nineteenth century, responses to Western modernity encouraged more contextual approaches to tafsir, reflected in the rise of print culture, the use of the Turkish language, and its integration into modern higher education institutions such as Dârülfünûn. This research employs a qualitative descriptive-analytical approach based on intellectual history and bibliographical studies, utilizing ISAM and DergiPark databases alongside biographical and academic sources. The analysis is conducted diachronically and taxonomically to trace paradigm shifts and map the contributions of more than thirty key figures. The study concludes that the Ottoman tafsir tradition served as a bridge between classical Islamic scholarship and the formation of modern Islamic identity in Turkey.
References
Muhammed Abay. “Osmanlı Döneminde Yazılan Tefsir ile İlgili Eserler Bibliyografyası: Tefsirler, Haşiyeler, Sure Tefsirleri, Tercümeler.” Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, no. 6 (1999): 249–303. https://izlik.org/JA53XD25GF.
Hidayet Aydar. “17. Asır Osmanlı Tefsir Hareketine Panoramik Bakış.” Dalam Sahn-ı Semân’dan Dârulfünûn’a Osmanlı’da İlim ve Fikir Dünyası, 59–206. İstanbul: Zeytinburnu Belediyesi, 2017.
———. “Osmanlı Tefsir Kültürü Açısından Mühim Bir Eser; Bursa Ulucami 435 Numaralı Tefsir Nüshası.” Turkish Studies 7, no. 3 (2012): 307–327. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.3329.
Talip Ayar. “Osmanlı Medreselerinden Dârülfünûn İlahiyat Fakültesi’ne Siyer ve İslâm Tarihi Dersleri.” Trabzon İlahiyat Dergisi 9, no. 1 (2022): 221–268. https://doi.org/10.33718/tid.1111141.
Ali Bakkal. “Osmanlı Döneminde İlmî Tefsir Geleneğinin Oluşmamasının Sebepleri Üzerine.” Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, no. 37 (2017): 133–152.
———. “İlk Dönem Huzur Dersleri Mukarrirlerinden İsmail Müfid Efendi ve Enfâl 26. Ayeti Tefsiri.” Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12 (2025): 536–557. https://doi.org/10.51702/esoguifd.1577201.
Hamza Tayyip Ciğal. “Ebussuûd Efendi Tefsiri’nin Tefsir Usulü Açısından İncelenmesi.” Usul İslam Araştırmaları 39 (2023): 179–182.
Ömer Dinç. “İbn Kemal Paşa’nın Gayb Ayetleri Hakkındaki Yorumları.” Tefsir Araştırmaları Dergisi 5, no. 1 (2021): 426–461. https://doi.org/10.31121/tader.863624.
Fatma Eren, dan Bilal Gökkır. “Osmanlı Dönemi Dârülfünûnu’nda Tefsir Dersleri.” Abant Sosyal Bilimler Dergisi 25 (2025): 896–910. https://doi.org/10.11616/asbi.1658334.
Nefise Efe. “Niyâzî-i Mısrî’nin Tefsîru Fâtihati’l-Kitâb Adlı Risalesi.” Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 43 (2016): 183–204.
Mustafa Öztürk. “Son Dönem Osmanlı’dan Günümüze Türkiye’de Kur’ân ve Tefsir Çalışmaları.” KTUİFD 1, no. 1 (2014): 9–63. https://izlik.org/JA77TZ35KP.
Mehmet Emin Maşalı. “Osmanlı’dan Günümüze Kur’an İlimleri / Tefsir Usulü Çalışmaları.” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, no. 19 (2012): 109–164.
Suvat Mertoğlu. “Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemi Kur’an ve Tefsir Literatürüne Toplu Bir Bakış.” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 18 (2011): 9–66.
———. “Osmanlı’da II. Meşrutiyet Sonrası Modern Tefsir Anlayışı.” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi. Marmara Üniversitesi, 2001.
Recep Arpa. “Osmanlı Halkının ‘Muteber’ Kitapları: Tibyân Tefsiri Örneği.” Dalam Sahn-ı Semân’dan Dârulfünûn’a Osmanlı’da İlim ve Fikir Dünyası, 241–304. İstanbul, 2017.
Gökhan Külünkoğlu. “Tafsir Translations in the Late Ottoman Period.” Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 26, no. 2 (2022): 917–935. https://doi.org/10.18505/cuid.1162560.
Mykhaylo Yakubovych. “Ottoman Qur’anic Studies: Case of Tafsīr Glosses.” Rocznik Orientalistyczny 73, no. 1 (2020): 41–51. https://doi.org/10.24425/ro.2020.134044.
Esat Özcan. “Osmanlı Tefsir Geleneğinde Türkçe Tefsirlerin Yeri.” Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17 (2020): 161–187.
Hüseyin Kebeci. “Tafsir Activities of Turks in the Ottoman Context.” Scientific Journal of Faculty of Theology, no. 35 (2024): 115–138.
Erol Özvar. “Osmanlı Dünyasında Yazma Eser Üretkenliği.” Dalam Sahn-ı Semân’dan Dârulfünûn’a Osmanlı’da İlim ve Fikir Dünyası, 19–44. İstanbul, 2017.
Rıdvan Kara. “Osmanlı’da Huzur Dersleri Kronolojisi.” Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 26, no. 49 (2024): 275–302.
Bekir Karadağ. “Memlûkler Dönemi Hanefî Fıkıh Düşüncesinin Etkisi.” Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 23 (2019): 813–829.
Esma Topal. “Mustafa Öztürk, Osmanlı Tefsir Mirası.” Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 24 (2022): 269–274.
